"Waardeloos materiaal"

Tijdens de handenarbeidlessen op onze beider basisscholen werkten we om de creativiteit van de kinderen te stimuleren en kosten te besparen, met zogenaamd waardeloos materiaal. afvalpapier, hout, karton,closetrolletjes, plastic flessen, en dergelijke. Van de vakleerkracht mochten we dat geen waardeloos materiaal noemen. "Praat liever over "waardevol en kosteloos materiaal", was haar boodschap. En het moet gezegd worden, de resultaten waren vaak heel goed. Als je je creativiteit gebruikt, kun je met weinig van restwaarde hele mooie en bijzondere dingen maken. 

Nu we in Zuid-Afrika wonen en nogal eens op markten komen, maar ook door armoedige buurten rijden, zien we met enige regelmaat de mooiste souvenirs gemaakt van "waardevol en kosteloos materiaal". Afvalhout, ijzerdraad, touw, plastic, steen, allemaal materiaal, dat zelfs in de armste gebieden nog wel voorhanden is. 

In ons huis staan een aantal van deze creaties, die we gekocht of gekregen hebben en die met vaardige en creatieve handen in heel veel uren tot stand gekomen zijn. In onze voortuin stond een houten stoel die in de loop van jaren minstens 4 keer van kleur veranderd is, de tand des tijds niet goed doorstaan had en op instorten stond. De stoel kwam aan zijn roemloos einde in ons kacheltje. 

Maar bij één van de vele bezoeken van Sanja aan Selestien Moses in Ashbury ontdekte Sanja een juweel van een stoel, die door Selestien minutieus met stukjes gekleurd glas en gebroken stukjes tegel beplakt is, waardoor er een schitterend kunstwerk ontstaan is. Die  wilde Sanja toch wel erg graag in onze tuin hebben en na enig overleg en betaling werd de stoel bij ons bezorgd. Daar waren wel vier sterke kerels voor nodig om het kunstwerk op de goede plaats te krijgen. Weggehaald zal die wel niet worden, want onder al die tegeltjes en glas zit een massieve betonnen stoel. Weer een bewijs van iets moois gemaakt van "waardevol en kosteloos materiaal !" 

Wij doen ons best om zo goed mogelijk Afrikaans te spreken en dat lukt mij redelijk en Sanja zelfs echt wel goed. Er zijn veel overeenkomsten tussen Nederlands en Afrikaans. Maar echt niet alles. Het gaat nog wel eens mis. Vorige week hadden we zo'n misverstand. 

De douchkop in één der badkamers spoot in plaats van naar beneden het water alle kanten op, met name richting plafond. De douchekop ondersteboven monteren was geen optie. Zou een versleten rubber ringetje wellicht het probleem veroorzaken? Sanja reed naar bouwmarkt Marais in Robertson en vroeg in haar beste Afrikaans om een "leertjie" (spreek uit: leerkie). De verkoper had geen notie van wat "mevrouw" bedoelde. Na enige tijd werd het echter duidelijk: " Oh, mevrouw bedoelt een "rubbertjie (rubberkie). Enige hilariteit ontstond er wel, want "a rubber" is in het Engels een condoom. Met het nieuwe condo, eh, rubbertjie bleek het probleem toch niet opgelost en uiteindelijk zorgde een nieuwe douchekop voor de oplossing van de lekkage !

"Inwoners van die Wes-Kaap het die hoogste lewensverwagting in Suid-Afrika in vergelyking met die ander provinsies." Dat was woensdag te lezen in "Die Burger". Gauteng (omgeving Johannesburg-Pretoria, e.a.) komt op de tweede plaats, terwijl de Vrijstaat de laagste levensverwachting kent. Vrouwen hebben in alle 9 provincies een hogere levensverwachting dan mannen. Er zijn geschat 63,1 miljoen inwoners in Zuid-Afrika en mannen worden er gemiddeld 64 jaar. Vrouwen worden gemiddeld 69,6 jaar. Volgens Statistieke Suid-Afrika (SSA) is de gemiddelde (m+v) levensverwachting in de West-Kaap 67,6 jaar. In Gauteng 65,3. Limpopo 64 jaar. Vrijstaat sluit de rij met een levensverwachting van slechts 57,3 jaar. 

In Nederland worden mannen gemiddeld 79,9 jaar en vrouwen 83,1 jaar. In de wereld zijn die verwachtingen 68 en 73 jaar. In Nederland wordt een sterfgeval op je zeventigste min of meer als normaal beschouwd. 80 wordt algemeen beschouwd als een rijpe ouderdom en een heel vol leven. Iedereen ouder dan 90 is waanzinnig succesvol !

Afrikaans woordenboek:

Nie op dieselfde stoel sit nie  =  niet met elkaar overweg kunnen  

 

" Roggeverdommeke "

Natuurlijk willen we op de hoogte blijven van het nieuws in Nederland en dat volgen we door dagelijks te kijken naar het NOS journaal. Dat wordt naar mijn mening correct, maar nogal zakelijk en saai gebracht. Voor het wereldnieuws schakel ik regelmatig over naar de Belgische VRT zender. Daar wordt - ook het slechte nieuws -  op een wat lossere manier gepresenteerd. Enkele dagen geleden sprak de presentator over  een "roggeverdommeke".  Het horen van dat woord zorgde bij mij voor een "Aha-erlebnis". Dat woord kende ik. In mijn eerste jaar als directeur van de Geldropse Nazarethschool emigreerde een Italiaans gezin uit België naar Geldrop en Ernesto kwam bij mij in groep7/8 van de Nazarethschool. Ernesto bleef over gedurende de middagpauze en had regelmatig een broodje als lunch bij zich. Het leek me een krentenbol, maar Ernesto noemde het een roggeverdommeke. Hoe het broodje aan die naam kwam, wist hij niet en ik dus ook niet. Tot het zondag in het Belgisch journaal genoemd werd. Ik wilde meer weten over dit broodje met die bijzondere naam. 

Het is voor veel mensen een mysterie waarom het "roggeverdommeke" een vloek in zijn naam heeft. Het traditioneel Antwerps roggebroodje met rozijnen is heel populair in Antwerpen en wordt vooral daar verkocht. Niets dat erop wijst dat het broodje om de een of andere reden vervloekt is. Vanwaar dan die vreemde naam? Als je Antwerpenaren vraagt wat een "roggeverdommeke" is, dan weten de meeste mensen wel dat het een roggebroodje is met grote, kleverige rozijnen erin. Maar als je vraagt of ze weten hoe het broodje aan zijn naam gekomen is, dan moet de overgrote meerderheid het antwoord schuldig blijven. 

Stadsgids en auteur Tanguy Ottomer kent de geschiedenis en de verhalen van en over Antwerpen als geen ander, en bevestigt meteen dat hij ook het verhaal van het roggeverdommeke kent. Hij wil het graag vertellen op de plaats waar de naam van het broodje ontstaan is, namelijk Het Steen in Antwerpen. Van 1303 tot 1823 werd Het Steen gebruikt als gevangenis. Men sprak in die tijd trouwens niet over gevangenen, maar wel over ‘verdoemden’. "In de 15e eeuw kwam de Nederlandse zakenman Pieter Pot vanuit Dordrecht aan in Antwerpen", vertelt Ottomer. Hij wilde graag succesvol worden in de Antwerpse zakenwereld, en begon daarom met een charmeoffensief. Hij besloot om de gevangenen in Het Steen – de verdoemden – te voorzien van voedzame roggebroodjes. Zo wilde hij als gulle weldoener de harten van de Antwerpenaren veroveren." "Rogge was toen een goedkope graansoort, die snel en goed de maag vulde. Later werden er rozijnen aan het brood toegevoegd om het wat meer smaak te geven. 

En zo is de naam van het roggebrood voor de verdoemden ontstaan", besluit Tanguy. "By the way,  voor het lekkerste roggeverdommeke van de stad moet je bij Goossens zijn, het oudste en kleinste bakkertje van Antwerpen", voegt hij er nog aan toe. Bakker Goossens aan de Korte Gasthuisstraat in Antwerpen vierde vorig jaar zijn 140e verjaardag. De huidige zaakvoerder is Patrick Goossens, hij is de 4e generatie, en vormt een tandem met zijn nicht Laura. Zij is al de 5e generatie, en zorgt mogelijk voor de 6e generatie, want ze verwacht een kindje. We verkopen zo’n 1.000 broodjes per week." Bakker Goossens heeft vroeger nog roggeverdommekes geleverd aan de gevangenis in Antwerpen, maar de bestellingen zijn gestopt om budgettaire redenen !

Met Ernesto liep het overigens erg slecht af. Eenmaal volwassen kwam hij in de drugswereld terecht en uiteindelijk kwam hij om het leven bij een schietpartij tussen drugscriminelen. Was hij wellicht tóch vervloekt ?

Zuid-Afrikaners zijn echte carnivoren. Vlees komt er elke dag op tafel bij de mensen die het zich veroorloven kunnen. Meerdere keren per week braaien is hier meer normaal dan uitzondering. Met vleesvervangers hoef je hier niet aan te komen ook al worden er in supermarkten steeds vaker en steeds meer vleesvervangende producten aangeboden. Dat gebeurt meestal met namen die een argeloze klant op het verkeerde been kunnen zetten. Met namen als "hoenderstyl" (kipvervanger) en "b*con" (nagemaakt spek) kunnen kopers denken dat het om echte vleesproducten gaat. In gevolge de nieuwe regels die door het ministerie van Landbouw zijn uitgevaardigd, mag er geen verwijzing meer zijn naar rund of kip. Vervaardigers kan steeds na terme soos burger en maalvleis (gehakt) verwijs, maar dit moet van die woorde "plantgebaseerde, vegan of veggie" vergesel word. 

De "roodvleesproducentenorganisatie steunt de wetswijziging van harte, omdat het meer duidelijkheid geeft. Maar meldt ook, dat het marktaandeel van echt vlees tot nu toe geen nadeel ondervonden heeft van de komst van vlees vervangende producten. De Zuid-Afrikaner blijft een echte carnivoor !

Afrikaans woordenboek:

nepvleis  =  vleesvervanger 

"In rook opgegaan ! "

Volgens de South African Tobacco Transformation Alliance (SATTA) waren er vóór de Covid-pandemie 300 tabaksboerderijen actief. Geen tabaksartikelen konden in de Covidtijd legaal gekocht worden, maar daardoor schoot de illegale smokkelarij de hoogte in. Dat heeft een verwoestende impact gehad op de legale bedrijven, waarvan er slechts 136 overgebleven zijn. Deze legale bedrijven vertegenwoordigen slechts 23 % van de verkochte tabaksartikelen waarover belasting betaald wordt. Dat betekent dus, dat 77 % illegaal verkocht wordt tegen dumpprijzen. Een legaal pakje sigaretten kost R.37 en daarvan is R.26 accijnsbelasting + BTW.  De schatkist mist daardoor jaarlijks 28 miljard Rand aan inkomsten. Gold Leaf Tobacco Corporation (GLTC) is verreweg de belangrijkste producent van (o.a. illegale) sigaretten. Reeds in 2022 is dit bedrijf onder curatele geplaatst en volgde een onderzoek naar de handelwijze van GLTC. Het is nu 2025 en het bedrijf produceert nog steeds - en steeds meer - illegale producten. In 2022 was het percentage onwettige sigaretten 27 % van alle sigarettenverkopen. In 2025 is dat al gestegen naar 77 %. " So, die onwettige bedrijf is hard op weg om die legale bedryf  dood te druk !" 

Via het Nederlandse journaal kregen we het advies om voldoende contant geld in huis te halen. Vanwege de turbulente situaties in de wereld zou cash geld wel eens dringend nodig kunnen zijn. Als zoiets geadviseerd wordt, dan volgen wij zo'n goede raad gelijk op. Sanja had nog wel een oude sok waar voldoende geld in kon. Natuurlijk controleerde ik regelmatig of er nog voldoende inzat en ook stopte ik er meerdere keren wat extra-geld in. Je kunt maar beter goed in de voorzorg zijn, nietwaar. Bij de voorlaatste controle leek er echter iets minder in te zitten. Zou Sanja er stiekem wat geld uitgehaald hebben? Zij is best wel zuinig en heeft beslist geen gat in haar hand. 

Bij mijn laatste controle bleek er helemaal niets meer in te zitten. Sanja bezwoer me, dat zij er niets uitgehaald had. Bij nadere inspectie ontdekte ik wat het probleem was: Een knol van een gat. Geen gat in Sanja's hand, maar een gat  in haar sok. Zou deze sok van Chinese makelij misschien wel speciaal zo zwak gefabriceerd zijn om Nederlanders in de problemen te brengen door ervoor te zorgen dat zij bij nood geen cash geld hebben?  Of verspreid ik nu fake-news ?

Die Burger kwam gisteren met belangwekkende informatie. "Journaliste het hul plek boaan die lys van die grootste koffiedrinkers bevestig met 'n indrukwekkende 3,62 bekers per dag." Dat is de uitkomst van een Brits onderzoek onder 20.000 mensen in verschillende beroepscategorieën. Mensen in de gezondheidszorg (doctoren en verplegend personeel) komen op de tweede plaats volgens die peiling met 3,60 bekers, gevolgd door personeel van de politie met 2,52 bekers. Electriciens drinken maar 1,3 bekers. "As jy soggens voel of jy nie aan die gang kan kom sonder koffie nie, is jy beslis nie alleen nie: 20.32 % van mense voel dit dadelik as hulle nie hul koffie gedrink het nie."

Onderzoekers zeggen dat de uitwerking van cafeïne verschilt per individu. 4 of 5 bekers koffie per dag is gewoonlijk veilig behalve voor zwangere vrouwen. Met een kop koffie 's morgens vroeg om 08.00 uur en een tweede kop om 10.00 uur kom ik op twee en 's middags om 14.30 uur + 's avonds om 19.30 uur nóg twee. Dat brengt mijn totaal op vier. De 2 cappuccino's op woensdagen bij The Barn en de twee cappuccino's op vrijdag bij The Pastry Place tel ik voor het gemak maar niet mee !

Afrikaans woordenboek:

praat soos 'n koffiemeul  =  aanhoudend praten

" Grote uittocht "

2000 jaar geleden gebeurde dat volgens het Boek der Boeken in - of beter gezegd - uit Egypte. Maar momenteel gebeurt het in Zuid-Afrika ook en in groten getale. De redenen om Zuid-Afrika te verlaten: (on)veiligheid, de toekomst van hun kinderen, baanzekerheid, geen vertrouwen in de manier van regeren door het ANC met corruptie op grote schaal, vriendjespolitiek en de Transformatiewet (alle belangrijke functies gaan naar zwarte mensen). Het precieze aantal landverlaters is niet bekend, maar het is tamelijk zeker dat het er minstens 2 miljoen zijn. En het zijn bepaald niet de minsten: doctoren, tandartsen, ingenieurs, economen. accountants, zakenlui, vaklieden en boeren. 

Ze vonden een nieuwe plek over de hele wereld. Naar Groot-Brittannië gingen er 245.000. Australië ontving er 215.000. De Verenigde Staten 162.000. Nieuw-Zeeland 102.000. Verder wonen en werken er nog veel in Canada, Europa, Afrikaanse buurlanden en in het Midden- en Verre Oosten. Nederland en België zijn ook in trek, onder andere door het Afrikaans dat nauw verwant is aan de Nederlandse taal. Wat een verschil zou  de inbreng van al die hoog opgeleide vertrekkers gemaakt hebben als zij hier in Zuid-Afrika zouden werken. In de ambtenarij, bij het failliete PRASA, Eskom, Transnet, Denel en de SAL. "Hoe jammer is dit dat die nuwe geslag Suid-Afrikaners in die buiteland bly en die bydrae wat hulle hier kon lewer vir ons land verlore is !" Aldus Gert Coetzee in Die Burger van woensdag 2 juli. 

Vorige week schreef ik al over het bijna totaal ontbreken van spoorwegverkeer in Zuid-Afrika. Maar er gaat wat gebeuren; tenminste als het "Nationale Spoormasterplan " door het Ministerie van Vervoer en het Parlement aangenomen wordt. Eerder was er ook al een plan, maar de uitwerking werd een blamage van de eerste orde. De toenmalige Minister bestelde 82 nieuwe locomotieven in Spanje, maar bij de levering bleken die te breed en te hoog te zijn. Geen probleem vond de minister: " We passen gewoon de rails en de bovenleidingen aan." Er kwam niets van terecht.

Het nieuwe plan omhelst nogal wat:

Het vervoervolume van Transnet moet van 149 miljoen ton naar 250 miljoen. De havens van o.a. Kaapstad en Durban moeten verdubbelen in capaciteit. Het aantal treinpassagiers moet van 77 miljoen naar 600 miljoen. Passagiersvervoer van en naar de luchthavens moet naar 42 miljoen. Luchtvrachtverkeer kan verdrievoudigen en het aantal verkeersongelukken kan met 50 % verminderen. Waarlijk een prachtig voornemen van minister Barbara Creecy, de zesde minister van Vervoer in zeven jaar. Plannen maken is één ding, maar ook daadwerkelijk uitvoeren....?

Vorige week stuurde mijn zus een krantenartikel over grasdroger en ex-motorcoureur Wil Hartog. Daar was ik heel blij mee, want in 1972 heb ik een aantal weken samen kunnen werken met Wil Hartog en zijn Geldropse motormonteur Willy van Wanrooij. Dat begon in juni '72. Ik was geslaagd als onderwijzer en had mijn eerste baan aanvaard op de Titus Brandsmaschool in Helmond, maar eerst kwam nog de zomervakantie. Ik reed motor, een Yamaha 250cc en het onderhoud werd gedaan door monteur Willy van Wanrooij. 

Hij was ook de monteur van Wil Hartog, de "Witte Reus uit Abbekerk". Begin juli startte in 5 weken tijd een serie van 4 Grand Prix races. Eerst in het Zweedse Anderstorp. Daarna Imatra in Finland en 2 weken later in Ryeka in Tjecho-Slowakije. Tenslotte volgde Silverstone in Engeland. Dat betekende  voor Willy, de monteur, heel veel kilometers rijden en heel veel uren sleutelen. Ik zat 's middags bij mijn monteur en toen sprak de sponsor van Wil Hartog: "Hé Leo, jij hebt toch 6 weken vakantie. Kun jij niet meegaan om de bus met de motoren te rijden?" 

Heel even was ik sprakeloos. Samen met Wil Hartog en zijn monteur dit avontuur aangaan? Ik heb er geen 10 minuten voor nodig gehad om in te stemmen en enkele dagen later waren we op pad richting Zweden. Van Zweden gingen we per boot naar Finland en daarna via Oost-Duitsland naar Tjechië. Het is een fantastische periode geweest tussen al die topcoureurs. Silverstone haalde ik helaas niet meer, want mijn vakantie was voorbij. Half augustus begon het schooljaar en moest ik terug in Helmond zijn voor mijn start als jonge onderwijzer en laat ik nu pas tegen de avond van 15 augustus terug in Nederland zijn. Op mijn allereerste schooldag was ik afwezig. Gelukkig was het hoofd der school ook een motorrace-fan van Wil Hartog en heeft niet moeilijk gedaan !

Afrikaans woordenboek:

skoonveld wees  =  spoorloos verdwenen zijn

" Brievenpost "

Wereldwijd hebben postbedrijven het erg moeilijk. Het aantal bedrijven en particulieren dat gebruik maakt van de posterijen neemt overal in snel tempo af. We schrijven en versturen geen brieven meer. Overal werd personeel overbodig en velen verloren hun baan. Ook in Zuid-Afrika is dat het geval en naast minder te verwerken post speelde bij SAPO (South African Post Office) ook sterk mee dat post erg traag verwerkt werd ondanks een veel te groot personeelsbestand. Veel post raakte zoek. Pakjes werden op grote schaal gestolen. Tijdschriften kwamen maanden te laat of zelfs helemaal niet aan bij de abonnees. 

De gevolgen zijn duidelijk: Veel te weinig werk en veel te veel ruim betaalde ambtenaren. ( 't Postbedrijf is hier een staatsonderneming en de werkers zijn dus ambtenaren). In juli 2023 werd SAPO failliet verklaard met een schuld van 6,2 miljard Rand. Veel postkantoren moesten gesloten worden. Van de 1023 postkantoren zijn er momenteel nog maar 653 over en 4000 werknemers kregen hun ontslag. 

Met name veraf wonende bewoners maakten veelvuldig gebruik van postbussen, maar die zijn op veel plaatsen gesloten, waardoor mensen lange afstanden moeten afleggen om hun post op te halen. SAPO probeert nu over te schakelen op andere, meer moderne diensten. Men verwacht (ijdele hoop?) dat SAPO in 2029 weer winst gaat maken. Tot zo lang zal de staat jaarlijks met miljarden Randen het Postbedrijf op de been moeten houden !

Vanuit onze onderwijsachtergrond volgen wij het onderwijs in Zuid-Afrika natuurlijk op de voet. Vrolijk worden we er overigens meestal niet van. Onbevoegde schooldirecteuren, ongemotiveerde leerkrachten, zwak opgeleide onderwijzers, overvolle klassen en een groot tekort aan bevoegde leerkrachten. Dit zijn enkele van de problemen die spelen in de kleurlingengemeenschappen in het land. Nu is er in de Kaapprovincie een organisatie, die de genoemde problemen wil aanpakken. Het InterKaap Educatio Forum is in het leven geroepen door oud-onderwijzers, zakenlui, maar ook gewone burgers om het falende onderwijsstelsel op orde te krijgen. Daniël Dirks, de voorzitter somt de taken voor het Forum op:

1. Slecht functionerende en slecht gemotiveerde leerkrachten. 

2. Overvolle klassen met tot wel 60 leerlingen. 

3. Goed opgeleide en afgestudeerde leerkrachten krijgen geen baan omdat financiële middelen bij de overheid ontbreken. 

4. Gebrekkige voorzieningen op scholen, zoals geen of gebrekkig sanitair, onhygiënische toiletten, geen drinkwater en regelmatig geen elektriciteit. 

5. Grote maatschappelijke problemen zoals drugsgebruik, ontbrekende ouderbetrokkenheid en vroegtijdig de school verlatende leerlingen. Ook ontbreekt vaak enige vorm van discipline. 

6. Ontbrekende of slecht functionerende schoolbesturen. 

7. Criminele bendes, die scholen terroriseren. 

Een nobel streven, maar veel te veel problemen om door het Forum allemaal aangepakt kunnen worden. Men voert wel veelvuldig gesprekken om voldoende financiële steun en medewerking te krijgen van allerlei bedrijven en maatschappelijke instanties. In feite is het de taak van het Departement van Onderwijs, maar dat functioneert zelf bepaald niet goed !

Genoeg negativiteit. Er was gelukkig ook nieuws dat loopt als een trein. Dat bedoel ik ook letterlijk. Tot de jaren '90 van de vorige eeuw had Zuid-Afrika een behoorlijk uitgebreid en goed onderhouden spoorwegnet. Maar vanaf 1994 werd geen geld meer gestopt in onderhoud van treinen en het bijbehorende materieel. Daardoor is er momenteel geen noemenswaardig treinverkeer dan enkele onbetaalbaar dure en superluxe treinen als Rovos, Shongololo en Blue-train.

Maar....in 2020 heeft ondernemer Derick Du Toit de slapende Cape Central Railway weer tot leven gewekt en er is nu al een treinroute tussen Robertson en de Nuy-vallei en ook een route van Robertson naar Ceres. Zaterdag 2 weken geleden kwam daar een derde traject bij: een uitbreiding via station Worcester naar Matjiesfontein. De locomotief, Angelique genaamd, stamt uit de jaren 1937-1942 en is genoemd naar de echtgenote van Du Toit !

Afrikaans woordenboek:

 In strontstraat sit  =  in moeilijkheden zitten